Zen- en boeddhistische begrippen, uitleg

Omdat de Zen-traditie, zoals die naar de westerse wereld is gekomen, haar oorsprong heeft in Japan, komen er nogal wat Japanse begrippen voor in het Zen-jargon. Deze begrippen worden ook gebruikt bij Zenzo – zen onderlinge en kom je verder tegen bij verschillende scholen, kloosters en leraren in Nederland (en ruim daar buiten).

Hier een lijst (niet uitputtelijk) met wat je zoal kunt tegenkomen aan jargon, niet alleen vanuit de Zen, maar ook vanuit het boeddhisme, dat veel termen kent die oorspronkelijk uit het Sanskriet komen en waar geen goede Nederlandse begrippen voor bestaan:

Begrip Uileg
Houdingen en activiteiten
Dokusan Persoonlijk onderhoud
Gasho Een mudra, houden van de handen: palmen tegen elkaar, handen verticaal voor de borst
Jukai Lekenordinatie
Katsu Een onverwachte schreeuw om de zitters uit hun gedachten te halen
Kinhin Loopmeditatie
Rohatsu Een zeer intensieve Zenretraite (Sesshin) ter gelegenheid van de Verlichting van de Boeddha; 8 dagen rond 8 december
Samu Handwerk als meditatieoefening
Sanzen Korte formele ontmoeting tussen Zenmeester en leerling om aanwijzingen voor de meditatiebeoefening en training te krijgen; vaak ook rond een koan gesitueerd
Seiza Letterlijk: netjes zitten; de houding waarbij men tijdens het mediteren op de knieën zit; de juiste houding voor tijdens het reciteren van soetra’s
Sesshin Meerdaagse Zenretraite, meestal een week
Shashu De handen voor de borst gevouwen tijdens lopen of staan
Teisho Een dharmatoespraak van een Zenleraar, meestal rond een koan of een tekst
Yasa Nachtzitten; na ’s avonds afsluiten van de formele training, individueel verder gaan met de zazen, meestal buiten
Zazen Zitmeditatie
Zazenkai Zenbijeenkomst
Ruimtes en spullen
Butsudan Het altaar voor de Buddha; een centrale plaats in huis of in een tempel of klooster
Dojo Verzamelplaats voor leerlingen, meestal van martial arts, voor formele training en gelegenheden; “plek van De Weg”
Han Houten bord waarop drie maal per dag ‘de tijd’ wordt geslagen (Keihan)
Inkin Kleine bel op een handvat
Jihatsu Eetkommen, set van 5jihatsu
Kaisando Ruimte om de oprichter van een school, tempel of klooster te gedenken
Keisaku Waarschuwingsstok
Keisu Grote bel in de zendo
Kesa De buitenste mantel die monniken dragen bij formele gelegenheden
Mokugyo of Makugyo Houten drum in de vorm van een vis, uit één stuk gesneden; wordt gebruikt om het reciteren van soetra’s te begeleiden
Rakusu Een kleine uitvoering van de mantel van de Boeddha, rond de nek gedragen als een soort slab; gedragen door leken en monniken bij formele gelegenheden
Taku Houten kleppers
Tan Houten verhoging waar de meditatiekussens op geplaatst zijn; bij Zenzo is de Tan niet verhoogd
Unpan Bronzen plaat, wolkvormig, om begin van maaltijden op aan te geven
Zabuton Meditatiemat
Zafu Meditatiekussen
Zagu Een dunnen lap, scherp gevouwen, die over de linker pols van een monnik hangt en die op de grond wordt gelegd om tijdens het buigen de door de monnik gedragen kesa te beschermen
Zendo Meditatieruimte
Functies en rollen
Inji Persoonlijk assistent van de Zenmeester
Ino ‘Voorzanger’, maar ook werkvoorman
Jikijitsu of Jiki Hoofd van de training; hoofd van de zendo
Roshi Zenmeester die geestelijk leider is van een klooster
Sensei Leraar, algemene term
Shika Hoofdmonnik, verantwoordelijk voor administratie en (ontvangst van) gasten
Tanto Zaaloudste; kan advies en begeleiding geven
Tenzo De hoofdkok
Unsui Zenmonnik in training
Anders
Kensho Een kleine verlichtingsdoorbraak
Koan In Rinzai een fundamenteel onderdeel van de training. De leerling krijgt een paradoxale uitspraak of vraag van de leraar, waarop zij een reactie moet geven.
Makyo Illusies al dan niet plezierig, tijdens intense meditatie
Satori Verlichtingservaring
Shoshin De geest van de beginner
Boeddhistische begrippen
het Achtvoudig Pad de acht uitgangspunten die je leiden naar het Nirvana, mits je ze in alle aspecten van je leven toepast
Bodhisattva Iemand die verlichting bereikt, maar het Boeddhaschap uitstelt ten bate van alle levende wezens
Boeddha De Verlichte; De Bevrijde. Maar meestal refereert Boeddha aan de historische Boeddha van onze tijd, de prins Siddharta Gautama die Verlichting bereikte zo’n 2.500 jaar geleden.
Dharma Meerdere betekenissen. Vaak gebruikt als ‘leer’. Ook wel alles wat er is.
de Drie Juwelen De Boeddha, de Dharma en de Sangha tezamen zijn de Drie Juwelen
Dyana Meditatie
Karma Letterlijk: handelen; het in gang zetten en houden van oorzaak en gevolg, causaliteit
Karuna compassie
Metta liefdevolle vriendelijkheid
Mindfulness Achtzaamheid die bewust gecultiveerd wordt (oorspronkelijk in het boeddhisme)
Mudita altruïstische vreugde over andermans geluk
Nirvana Het bevrijd zijn van de cyclus van wedergeboorte.
Precepts of voornemens Tien voornemens die ethisch richting geven aan een goed leven; je neemt de voornemens tot je op het moment van (leken)ordinatie
Reïncarnatie wedergeboorte
Samsara Het bestaan als onderdeel van de cyclus van leven, sterven en wedergeboorte; het leven van de gewone mens en van elk ander levend wezen
Sangha De gemeenschap van geordineerde boeddhisten.
Upekkha gelijkmoedigheid
de Vier Nobele Waarheden Het inzicht dat de Boeddha verkreeg bij zijn verlichting over lijden en hoe dat op te heffen